biologrefs.ru

Ылым министрлігі ministry of education and science of republic of kazakhstan

Сортировать: по оценкам | по дате

24.06.18
[1]
переходы:21
Ылым министрлігі ministry of education and science of republic of kazakhstan

Әбуов Ж.Ә.

Астана/Қазақстан


^ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛІ ТУРАЛЫ ЗАҢНЫҢ ЖАҢА ЖОБАСЫН ҚАБЫЛДАУДЫҢ ҚАЖЕТТІЛІГІ


Заң жобасын дайындау қажеттілігі мемлекеттік тілдің мәртебесін, оның қоғамдық қарым-қатынастардағы мәртебесін көтеру және күшейту жөнінде нақты шаралар қабылдау күрделі тілдік ахуалдан туындап отыр.

Еліміздегі үш қазақстандықтың екеуі өзі өмір сүріп жатқан мемлекетінің тілін меңгермеген. Қазақ этносы, сонымен қатар қазақстандық қоғам, бүгінгі күні тілдік принцип бойынша негізінен қазақ тілді және орыс тілді болып екіге бөлінуде.

Қазақ халқы жалпы санының өсуі тұрғындардың 60 пайызынан астамын құраса да, қазақ тілінде ана тілі ретінде сөйлейтін қазақтар санының төмен болып қала беруі қазақ тілі дағдарысының жалғасып келе жатырғанының көрінісі болып отыр. Қазақ тілі беделінің төмендігін қазақ ұлтының басым көпшілігі қазақ ұлтын, оның мәдениеті мен тілін сыйламау деп қабылдайды.

Жағдайдың күрделілігі қазақтардың өз тілін жоғалтуы (ауысуы) және олардың бір бөлігінің ұлттық сана-сезімін сақтай және өзін қазақ ұлтымен теңестіре отырып, орыс тілін ұлтішілік, тұрмыстық қарым-қатынастарда қолдануы процесінің жалғасып келе жатқандығымен де түсіндіріледі. да көрсетеді. Бұл басқа халықтардың казақ тілін меңгеруге деген ынтасын одан әрі төмендететіп отыр.

Сонымен қатар Қазақстан бүгінгі күні тек екі ғана емес, үш тілдің: қазақ, орыс және ағылшын тілдерінің өзара әрекеттестік алаңына айналғанын атап өту қажет. Іс жүзінде, қазақ тілі екі әлемдік тілмен бәсекелестік бәйгесіне түсті. Бұл бәсекелестік күресте қазақ тілінің аман қалуы қиын екендігі айдан анық. Сондықтан қазақстан қоғамы қазақ тілінің келешегіне сенбейді. Осыған байланысты біздің елде, дүниежүзінің көптеген басқа да елдеріндегідей, тілдің қорғаныс тетіктерін енгізу керек.

Сондай-ақ қазақтардың ұлттық сана-сезімінің ұдайы өсуі мен қазақ этносының демографиялық келешегін де ескеру қажет. Жақын уақытта ел халқының 70 пайызға жуығын қазақтар құрайтын болады. Өмірге 80 пайыздан астамы орта білімді, 60 пайыздан астамы жоғары білімді қазақ тілінде алған қазақтың жас ұрпағы келеді. Егер қазақтарға қызмет көрсететін өкімет органдары және басқа да мекемелер мен ұйымдар оларға ана тілінде қызмет жасамаса, кейбір көріністері қазірден байқала бастаған күрделі мәселелер ушығуы мүмкін.

Қалыптасқан жағдайдың басты себебі - қазақтардың қазіргі заманғы ұрпағы мен қазақстандықтар үшін мемлекеттік тілді меңгеруге нақты сұраныстың жоқтығы.

Қазақ гуманитарлық заң университеті ұсынып отырған заң жобасы бірінші кезекте, еліміздегі қазақтар мен барлық диаспора жастарының мемлекеттік тілді білуін, халыққа негізінен мемлекеттік тілде, қажет болған жағдайда басқа тілдерде қызмет етуді қарастырады

Тілді таңдау адамдардың мүдделілігіне байланысты. Адамдар жұмысының, мансабының өсуін, тағы басқа сұранысын қамтамасыз ететін тілді таңдайды. Нарықтың заңы, соның ішінде тілдер нарығының талабы да осындай. Бірақ мемлекеттік тіл - ерекше рухани құндылық. Тілді оның иесі, ежелгі қолдаушысы немесе қазақтар меңгермесе, оның қайта түлеуі мүмкін емес. Сондықтан заң жобасының тұжырымдамасында тілдік заңнаманың субъектісі ретінде қазақтар таңдалған. Әлемдік тәжірибе де осындай. Қазақтар қазақ тілін меңгермейінше, Қазақстан Республикасының басқа халықтарының тілдік таңдауына ықпал жасау мүмкін емес.

Заң жобасын дайындаушылар бірінші кезекте мемлекеттік тілді меңгеру талабы қазақтарға, сондай-ақ оқу орындарын бітірген және тілдік дайындығы бар диаспора жастарына қойылады деп санайды. Екінші кезекте бұл талап Қазақстан Республикасының басқа да азаматтарына қойылады. Заң жобасы билік органдарында, денсаулық сақтау саласында, басқа да салаларда мемлекеттік тілді меңгермеген, бірақ тәжірибесі мен білімін ел халқы жоғары бағалайтын басқа ұлт өкілдерін сақтап қалуды қолдайды.

Мұндай саралап жіктеу саяси және психологиялық жағынан да қисынды. Н.Ә.Назарбаев өзінің Қазақстан халқына Жолдауында «Қазақстанға ұзақ мерзімді тұрақтылық, бейбітшілік пен келісім қажет» деген болатын. Осы заң жобасы қабылданған жағдайда наразылық білдіруге ешқандай себеп болмайды.

лексем и выражений: «эль», «төр», «төру» означают «кочевое государство», «государственное устройство», «эль төру» - власть хана в государстве, «толесъ» и «тардушъ» - два составляющих тюркского государства; «Т’әңри», «jер», «суб» - тюркские божества; «уда басдымыз», буквально означает «победили, такъ что (потом) преследовали» т.е. «разбили и погнали» и другие;


словообразовательных формантов: -сыра, -сiра («кансыра», «элсiра»), «лық», «liг» («башлык», «тізліг») и т.п.;


форм слова и грамматических конструкций: «башда» - «при вершине», но не «на вершине»; форма деепричастия на -сар, , форма «jалма» (jалмас) и другие.



Баймагамбетова Л.Н.

Астана/Казахстан

^ ПРОБЛЕМЫ ФОРМИРОВАНИЯ СИНТАКСИЧЕСКИХ СИСТЕМ СЛАВЯНСКИХ ЯЗЫКОВ И ИХ ВЗАИМОДЕЙСТВИЕ С ТЮРКСКИМИ


Языковое сознание входит в систему культурных ценностей и изменяется вместе с нею. История развития человеческих отношений не знает случаев, когда племя, народность, нация жили бы обособленной жизнью, поэтому нет и языков, которые развивались бы изолированно, без взаимодействия с другими языками и не оказывали бы влияния друг на друга. По мнению К.Ясперса, человеческое общество - это мир коммуникаций, а современная эпоха - это эпоха диалога. Связи между общественными функциями языка и языковыми системами не являются случайными. Цель данной работы показать особенности функционирования предложения в системе языка, а также идею равенства культур, их взаимодействия, взаимообогащения, возможности ситуативного языка.

Современная языковая ситуация оказывает влияние на дальнейшее развитие грамматической системы как русского, так и казахского и других тюркских языков в процессе их взаимодействия, ориентированного на общественную языковую практику. Единство языка и мышления проявляется в предложении как языковом знаке.


Жұбатова Б.Н.

Алматы/Қазақстан


^ ҚАЗАҚ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРІНДЕГІ ҚҰРАН АЛЛЮЗИЯЛАРЫ МЕН РЕМИНИСЦЕНЦИЯЛАРЫ


Қазақ тілінде Құран идеяларына құрылғанмен, араб тілінде соған сәйкес келетін фразеоқұрылым, яғни дәл сондай құрылымдағы этимоны тіркелмеген тұрақты тіркестер бар. Мұндай тіркестер Құран идеяларын еске салатын реминисценциялар мен аллюзиялар түрінде келеді.

Діннің жандануы қоғамда исламға, оның қасиетті кітаптары Құран мен хадистерді білуге деген зор қызығушылықты туғызды, руханият тақырыбындағы дискурстарда арабтың аманат пен қиянат сөздері жиі қайталанып, қазақ тілінде фразеологизмдер құрамында да, жеке лексемалар ретінде де пәрменді түрде қолданылатын сөздерге айналды, сонымен бірге дінге қатысты емес басқа да салаларда қолданыла бастады. Қазіргі күні аманат сөзі банк саласының термині ретінде де қалыптасты.

Исламдағы аманат концептісі дін (діни сенім мен ғибадат), әлеуметтік (от басына қамқорлық, әлеуметтік қарым қатынастар), экономикалық (біреудің тапсырған дүние мүлкін, ақшасын сақтау), ғылым (ақпараттарды жинау, жұмысты орындау, жазу мен құрастыру, тарату) салаларын қамтиды. Аманат ұғымының Алла мен Алланың елшісінен кейін тұруының өзі оның концепт дәрежесіне көтерілген ұғым екенін көрсетеді.

Бұл өмірдегі адам баласының ең жақсы көретін нәрселерін Құран زهرة الحياة الدنيا заһрату л-хайāти д-дунйā (сөзбе-сөз аударғанда «бұ дүниедегі тіршіліктің гүлі») деп атайды. Құран арқылы келген бұл образ мұсылман дінінен мол хабары болған қазақ жыраулары мен ақындарының қолданысында да мол. Құран арқылы келген бұл символ бүтіннің бір бөлігін емес, бүтіннің өзінің образды атауына айналған. Жалпы, өмірдегі ең жақсыны гүлге теңеу идеясының Құран арқылы исламмен бірге келгені туралы пікірді тарихшылар да, өнертанушылар, мәдениеттанушылар да айтады. Гүлдің ең жақсы, таңдаулы нәрселердің символы ретінде концептуалдануы ислам арқылы келгенін, араб, парсы мәдениеттерінің әсерінен пайда болып, орын алғанын айту керек.

Құраннан бастау алатын қазақ тіліндегі тұрақты тіркестердің астарында жатқан ақпараттарды, образдарды, символдарды, түсініктерді анықтауға, ана тілімізді, осы кезге дейін «мұсылмандығы шамалы» деп есептеліп келген халқымыздың шын мәніндегі концептуалдық дүниесін тануға мүмкіндік беретін мәдени код деп айтуға болады. Қазіргі қазақ тіліндегі исламға байланысты, оның қасиетті кітаптары Құран мен хадистер арқылы қабылданған кірме фразеологизмдер қабатын зерттеу халықтың дүниетанымына тереңірек бойлауға мүмкіндік беретін қызық та керекті жұмыс.


Новрузова Н.С.

Баку/Азербайджан


^ ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ КОГНИТИВНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ В ТЮРКОЛОГИЧЕСКОЙ ЛИНГВИСТИКЕ


Когнитивной Лингвистике бурное развитие лингвистической семантики, возникновение лингвистической прагматики, теории текста, а также современной теории грамматикализации с ее интересом к закономерностям поведения языковых единиц в реальном дискурсе.
do.gendocs.ru/docs/index-40596.html?page=5